glenda arta.

19

an vowes neb a welsyn ni ow kasa hy chi myttinweydh a-varr a wrug drehedhes tre arta ha wosa restra hy roes war an rastel, mos a-ji. yskynna an gradh a wrug ow kana hwath rannow hweg a gan a wre hi ow kana gans hy howetha, hag a-hys an skotchfordh hi eth bys y’n daras esa ynter an dhiw rann an chi. hi dorn war an kacha, hi a hokyas, dell fenowgh, hag ankoth o an omglywans a wrug hy thalghenna ena. hwath war hy levyow, geryow an gan, mes moy kosel, moy lent, a bassyas hwythvians der hy korf? hwythvians pur gosel, pur sotel? igeri an daras a wrug. nyns esa denvydh ha galloes y weles, mes yn dew a wrug folsa an vowes na.

yn termyn eus passyes, nans yw termyn pur hir, moy es mil vlythen, mowes deg ha lowen a tremenas der an doras a-berth y’n rann erell an chi, may esa hy chambour orth penn scotchforth berr. kan war hy diwlev a hedhas ha hi orth erbynnas hi hwoer yowynka, trosek aga gorhemmynadow, ha aga hwerthin warbarth. ena hi a mos y’n hy chambour ha koetha war hy gweli.

yn termyn arnowydh, mowes deg ha lowen a tremenas der an doras a-berth y’n stevell omwolghi a’n chi eus aswonnys dhyn, mayth o hy teylu troblys y’n skotchforth yn-dann. yth eth ha bos hy lostenn nos-mantell hy mamm, hag y’n par keth, y’n pols keth, y hwrug chanjya hy han yn ankoth, kosel y son, gwandrek y ilow, distyr y eryow.

y fia hi mos y’n badh arta mes y klywas hi an teylu y’n dann ha mos dhe benn an gradh yn le. ny vern ny wodhya hi styr an lymnansow, po prag y feu trevor ow mires orthi mar astranj, mar droblys. yth esa bregh hy mamm y’s kyrghynn, ughel ha lowen ons an levow hy hwoer, hag yth esa hy breder gensi ynwedh.

a porthas hi kov a’y thas? martesan, yn hy brys varyas, hy re avonsyas an maw dhe savla hy thas. y’n sur hi wre mires orto y’n fordh keth a wre hi mires orth hy thas nans o nebes misyow. hag y’n sur, moy hir o an maw lemmyn, hag ow tevi yn skav, ha moy tinn o y enep, kepar ha enep den. ha dhe wir, yn fenowgh, ken ve denvyth orth y verkya, yth esa hevelenep aga thas y honan war an maw, kepar dell ev dhe mires dhiworth dewlagas y vab orth y deylu kellys.

bos lowen ny yllis an teyla na ena, mes yth esa eghenn a gres dhedha dres an liv ha golghi an lestri. lymnansow mamm hwath war an moes wre aweni govenek kosel. seulabrys, bysyes an gevellesow re mostyas unn lymnans, mes ny vern. ny veu ev da lowr rag gwertha, ha’y fynnas an vowesi y witha. hi a’n ros dhedha rag gorra war fos aga chambour. lymnansow nessa a via gwell.

wosa an liv, dhe’n treth a dhehwelas an vamm, dhe’n bellwolok a’n vowesi tri, hag y honan oll arta esa trevor a’y sav y’n gegin. yn town y vrederow dres termyn hir, ha wortiwedh, ev a omdreylas war’tu an gradh hag yn lent ev a’n yskynnas, prederys y enep.

18 an vowes war an treth

yth esa an howl ow trehevel a-ugh an dre, ha dalleth y wolow dhe splanna skav war an mordonnow, meur aga tros hag ev a rolya war an morrep. trosek seulabrys o an goelannes, ow skrija yn ayr a-ugh, po kedrynna war an treth, ha skav ha hoelanek o an gwyns ow tos dhiworth an mor. teg o an gewer an mytten na. y fia toemm pan via an howl moy drehedys.
nyns esa denvydh ena, mes denvydh a via a’y sav war tewennow meur warlegh an dre gwelsa an stretys kosel hwath, gans nebes den yn-mes ow kul aga negys myttinweyth. mes y’n eur na, an keun a wre biw an stretys.
y’n chi mor y’n dre ma yth igeras mowes daras hy chambour, mos yn skav a-hys an scotchforth ha diskynna an gradhow yn unn poenya. yowynk o hi, melyn hy gols ha hir, ow koedhes a dro hy diwskoedh yn unn tervans bys yn hy thin. hi a wiskas dillasenn a wias moen, hir y lostenn, meur y lanow, niwlek y lywyow. Y’n mes a poenyas an mowes ma, hag talghenna roes dhiworth rastel esa a dherag an chi ha’y maylya adredhi, a-hys an stret a boenyas yn despit dhe geun ow poenya gensi, ha hartha a dro dh’y dewufern.
denvydh a via a’y sav war tewennow meur warlergh an dre y hwelsa an vowes hag hi ow tos yn-mes skeusow an chiow, ha maylys hy roes yn stroth a dredhi y hevelsa dhodho kepar hag y fia lost a buskes dhe’n vowes, drefenn bos lannow hy lostenn a dro dh’y dewufern. dhe’n treth a boenyas, ha metya orth nebes mowesi erell ena ha kanstellow meur gansa, lost a buskes dhe pub huni oll. warbarth yth ethons i a-hys an treth bys y’n kribow. y fia klywys aga levow y’n gwyns, changys yn ankoth inter levow an goelannes.
ughel an howl orth an morlanow, hag an mowesi ow restra aga roesow, orth aga displewyas yntra pennow an kribow rag gwitha an puskes esa y’n gores na ow tybri hag an morlanow ow kila. y’n dowr bys y’n aga elgethyow a oberas i. ena wosa aga bos yowynk, gwari a wrug, ow neuvya ha sedhi warbarth, lowen aga hwerthin y’n gewer splann. A-hys an treth dien yth esa mowesi y’n par na ow neuvya po a’ga esedh yn-mysk an kribow, ow klappya ha hwerthin hag ow kribas an goemmon y’n mes aga gols hir ha melyn. heb mar, kepar dell wrons mowesi yowynka oll hag i owth oberi warbarth, kana a wrussons, ughel aga levyow, gwyls aga hanyow esa y’n yeth ankoth a’n termyn koth na.
orth an mordryk, yth esa enter an kribow myns bras a buskes rag kuntelles, ha pur bysi vons an mowesi orth aga gorra yn aga hanstellow meur . ena, y hwrussons i daskemmeres aga roesow dhiworth penn an kribow, omwiska y’n agan lostenn hir ha lanow h’aga maylya adredha ha gasa an treth, ha pub dhiw anedha ow toen kanstell boes a buskes splann.
troesek veu an dre y’n eur na, lies an dus ow mos ha dos y’n stretys. An mowesi a doen aga hanstellow dhe benn an tewennow dhe’n fogow esons ena rag aga bos megys gans aga breder ha tasow rag marghasow an bys.
ena, yth eth pub mowes tre.

gwithans an stevell omwolghi.

hwithra an chi dien a wrussons an fleghes, ha’n stret yn mes kekeffrys, mes ny allons i kavoes aga hwoer varyes. martesan hi re wrussa mos dhe’n treth dhe kavoes hi mamm. sara a boenyas dhe’n treth ha gweles hy mamm a’y sav yn unnigeth orth amal an mor, heb glenda.

nyns esa hy mamm pell dhiworti, mes ha’y dewlagas orth hy havoes y heveli dhedhi hy dhe vos pur pur bell dhiworti, kepar dell hi dhe vos yn bys erell. berrdermyn yth esa an vowes bhyghan kepar ha dalghennys, hag entra hy mamm ha’y honan yth esa raw ankoth. y’n pols na hi a klywas raw entra hy mamm ha’n gorwel, esa ynwedh raw gans an bys arall na esa mar koynt ha ankoth.

hi an jevo own, mes byttegyns, hokya a wrug kyns ervira gasa hy mamm ena heb hy ankresya. martesan glenda re dehwelas tre. wortiwedh hi a boenyas tre, ha metya orth gras ha trevor yn-mes aga chi. ny re wrussons i kavoes glenda hwath.

troblys ens i, mes gras a leveris, ‘hi re dhehweles tre hy honan pub torn arall. res yw marnas gortos.’

‘gwren kavoes li,’ yn-medh sara.

‘dar!’ yn-medh trevor. ‘ny wrugavy y bareusi. yma padell-dhorn a losow war moes y fynnen kegi, mes re dhiwedhes yw lemmyn. pyth dhe wul? baramanenn? prena pastiow?’

‘nyns eus bara lowr rag baramanenn. gwren prena pastiow,’ yn-medh gras.

‘gwrewgh gortos a-ji. my av dhe’n gwerthji.’ hag ev ow treylya ha kerdhes dhe ves in skav, ev a leveris yn-wedh yn ughel, ‘gwrewgh gwitha an stevell omwolghi! hy havoes ena kyns a wrusson ni wosa…’ mes ev a hedhis ena, ow prederi yth esa dus erell y’n stret orth y glywes. poenya a wrug dhe’n popti.

mos a-ji y hwrussons an gevellesow. yeyn re wrussa mos ha bos an ti, ha res o gul pot arall. ‘ke a-ugh ha gwitha an stevell omwolghi,’ yn-medh sara. ‘my gwrav an ti.’

gras yskynna an gradh ha sedhes war an leur rag gortos. y hwrussons eva an dhiw vires aga thi warbarth, a-dal daras degys an stevell omwolghi. mar kwrella glenda dehweles, hag assaya dhe mos dhe’n stevell omwolghi, res o dhedhi tremena an skotchfordh na, ha passya an gevellesow. ena y fien wodhvos an fordh hi dhe tremena rag diank ha dehweles. ny troblys ens i: sur ens i y dehwelsa aga hwoer varyas keper dell dehwelas hi pub torn kyns. i gwarions kartennow rag spena an termyn yn lowen lowr.

wortiwedh, klywys veu tros trevor esa ow dehweles tre gans an pastiow. sara a boenyas yn-dann rag metya orto, mes gras hokyas war benn an gradh hag ervira dhe vires yn skav unnweyth arall war an stevell omwolghi.

yth esa trevor seulabrys y’n gegin ha sara ow trehedhi ena. ‘ni a wrug potti arall,’ yn-medh hi.

‘splann! pur skwith ov vy!’ yn-medh trevor. yth esa tesenn dhyenn vyghan rag pub den oll rag dybri gans y basti. ev a’s gorra war an voes, heb platyow, ha govynnas, ‘ple ma gras?’

‘hi a dheu. a dheudh jy, a ras?’ mes nyns esa worthyp. ‘ras? deus yn rag!’ mes yth esa taw a-ugh.

ple'ma glenda?

yn tiogel o glenda, mes fatell a wrug hi mos dhiworth an esedhva dhe’n stevell omwolghi heb y’s gweles? nyns esa fordh vydh, dell heveli. ev a brederas yn town berrdermyn hag ena ev a porthas kov a’y vos yn mes an skotchfordh unnweyth rag gorra ena an lytherow, neb esa war an leur a-dherag dhe dharas an chi, gesys gans an lythervas.

meur o y varth! ny hallsa ev bos yn-mes an skotchfordh saw nebes polsyow. yth esa dew lyther. ev re wrussa redya aga trigvaow, hag gweles aga bos reknow. ev re wrussa aga gorra yn aga le y’n gegin, gans an reknow erell war daras an yeynell, synsys gans tennveynow yeynell. ena dehweles dhe’n skotchfordh a wrussa, ow korra an darvos yn-mes y vrys. dell heveli, mos a-ugh re wrussa glenda hag ev y’n gegin!

troblys ova. yn usadow, ny wra y hwoer prattys. res o hy gwitha yn prederus, rag ha hi varyas, gwandra treweythyow a wren, mes ny wre hi assaya dhe omgutha rag y wul. lemmyn, dell heveli, diank dhiworth y with dres entent a wre. rag henna, pur droblys ova. yn tiogel o hi lemmyn, ha nyns o travydh kamm, mes res vydh dhodho hy gwitha gwell.

trevor a besyas glanhe an chi, meur y ras bos hy hwoer a-ugh, rag nyns esa fordh vydh hi dhe alloes diank. hag ev a glanhas an esedhva yn skav, mires yn fenowgh dres daras an esedhva orth an skotchfordh a wre. ytho ny allsa glenda tremena an fordh na heb y’s gweles. heb tremena an fordh na, ny allsa gasa an chi.

hwath o hi ow kana y’n badh hag ev dhe worfenna y ober y’n esedhva. y hyllir mires orth an skotchfordh dhiworth an gegin. ena eth ev ha dalleth omwolghi an loer. ughel o tros an dowr ow leunhe an kelorn. ny attendyas trevor bos worfennys tros a dhowr ow leunhe an badh a-ugh, ha ganso, kana y hwoer. yn skav a oberas ev, ha pes da ova dhe glywes ev dhe besya mos ha bos gwell ow kul ober an chi.

hag ev a glywas henn, y tallethas y fantasi usadow. herwydh y dybyans, pes da ganso o y das; dhiworth y das o an lawa neb ev dhe ri dh’y honan. yn town o y geskows gans y das, dell heveli, hag ev owth oberi ogas ha heb klywes, ken ve ankevys yn tien a dhesempis, ha wosa worfenna y lanhe, y hwrug pareusi dh’y honan pott te, ha skwith wortiwedh, meur o y ras orth y eva.

ev a wrug a’y esedh dhe’n moes kyns ev dhe perthi kov a lenda. ny glywas ev hy lev. mes sur ova nag allsa hi diank dres an skotchfordh heb y’s gweles. re skwith ova dhe sevel a dhesempis, ha lemmyn, yth esa an gevellesow ow tehweles tre a-brys.

‘eus te lowr ragon?’ a wovynnas gras ow mos a-berth y’n gegin, hag hy hwoer ow pesya a-hys y’n skotchfordh war hy lergh. heb gortos rag y worthyp, y talghennas an pott te ha mires orth an te esa hwath ynno. ‘lowr, dhe wir!’ y harmas hi dh’y hwoer, esa seulabrys owth yskynna orth an gradhow.

‘pleth a sara?’ trevor a wovynnas.

‘res yw dhedhi pisa.’

sevel a wrug trevor ha mos dhe’n daras. ‘yma glenda y’n badh, a sara! gwra aspia orti, mar pleg, rag gweles pyth hi dhe wul.’

mes yth esa an vowes vyghan a-ugh seulabrys, owth igeri daras an stevell omwolghi, ha garmas a wrug hi hy gorthyp: ‘nag eus! gwag yw an stevell omwolghi!’

an weythores-kemmynieth

ena, hi a dreylas enep brav ha parys troha’y dhiw vyrgh, hag yn-medh hi, ‘pur dha...’ ow minhwerthin yn byghan. ‘neptra yn kever agas dyskadores, ha an skol a wrewgh hwi leverel. dewgh yn rag.’

‘nyns yw myns bras dhe leverel’ yn-medh sara. ‘hedhyw agan dyskadores a’gan gelwis wosa dyskans awos nebden a wre derivas orti bos neppyth kamm dhe agan teylu.’

‘ny leveris hi piw,’ yn-medh gras.

‘hi a’gan govynnas dhe metya orth neb benyn rag klappya gensi,’ yn-medh sara.

‘heb mar, an weythores-kemmynieth o hi.’

‘ogh, hwi a wrussowgh metya orti, an venyn ma?’ yn-medh aga mamm.

‘gwrussons,’ yn-medh gras, ha’y hwoer a besyas, ‘ni a dherivas orti bos puptra da lowr, ha bos ty yn point da, ken vi ty pur dryst wosa bos kellys agan tas. ni a leveris bos glenda yn point da, ha hy ow mos dh’y skol pub dyth, ha bos trevor ow kul yn ta yn y skol ev, ha bos gras ha my orth oberi yn ta yn agan skol.’

‘hi a vynnas dannvon nebden omma, dhe agan chi, rag bos surhys, mes ni a’s wrug hedhi. ni a wrussons hy leverel bos ty serrys mar po denvyth ow tos rag dha wovynn. kales lowr dhis yw dha bywnans heb agan tas, heb soedhogoleth orth dha annia,’ a worfennas gras.

‘ena hy agan gasas mos dhe wari,’ yn-medh sara.

‘nyns esa myns bras a dermyn gesys rag gwari!’ a grodhwolas gras.

‘wel, nyns esa re sad,’ yn-medh aga mamm. ‘glan yw an chi, meur ras dhywgh ha dhe hwi breder.’

‘unn dra a’m annias, a vamm,’ yn-medh sara wosa berrdermyn. ‘an venyn a wre leverel lieskweyth bos agan tas marow. mes yn fyw yw ev, nag yw? ny wrug denvyth orth kavoes y gorf po korf jori, po aga hok. ty a wra krysi ev dhe vos yn fyw, na wredh?’

an vamm a viras orth hy myrgh, hag anella yn town. ena, golok goynt wrug dos dh’y enep, ha hi a omdhigamma. yn lev byghan ha fayntys hi a dhallethas, ‘nyns esa fordh vyth dhe wodhvos mar pons i yn fyw po marow. ny wrug denvydh gweles an kok yn kaletter, ha nyns esa travydh kevys war dreth vydh a-hys an morrep. mes mar nag yns i marow, gyllys glan dhe ves yns i. martesen ny vynn agas das gortos genen lemmyn. martesen ev a wrug kavoes tre arall neb le pell dhiworthyn. martesen ev a wra dehweles tre yn skon, po martesen ny hwren ni nevra y weles arta. ha, heb mar, martesen marow yw...’

‘mes homm yw lever an withyades kres ha hi a wre kewsel genen wosa y kok ny dhrehedhis an nos na.,’ yn-medh trevor, distowgh, a’y sav dhe’n daras. ev re beu ow studhya yn tien yn y chambour, ha mynnas gwedrenn a dhowr. ev re hedhas rag goslowes ow klywes y vamm ow kewsel yn an lev koynt na. ny ylli omlettya goderri. ‘ty ny wra krysi honna.’

‘pyth arall yw dhe grysi?’ hi a’n wovynnas ow treylya yn skaff war’tu ev. ‘henn yw skians kemmyn.’

‘yw,’ ev a gorthybis. ‘mes ty ny’n krysi!’

hi o dyegrys, rudhys hy enep. hi a assayas dhe leverel ‘heb mar, my a’n krysi dhe wir,’ mes ogas ha moga war an verbow. yn despyt dh’y pasa, hi a viras orth trevor yn tien berrdermyn, nebes serrys dell heveli, hag ena hi a dreylyas arta troha’y dhiw virgh. ‘gwra mos ha gul agas ober chi, lemmyn, a hwegennow.’